ከአቶ ታደሰ ሞገስ ፔጅ ያገኜሁት ነው። አመሰግናለሁኝ። የእቴጌን ብልህ አመራር ያዘከረ ነው።

 

 

 

 

ከአቶ ታደሰ ሞገስ ፔጅ ያገኜሁት ነው። አመሰግናለሁኝ። የእቴጌን ብልህ አመራር ያዘከረ ነው።

 

"የጥሙ ዘበኛ"

ኦገስት ዋይልድ

ክፍል ስድስ"

(ታዴሞ)

 

"​አሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ሊያበቃ ጥቂት ዓመታት ሲቀሩት፣ በለንደን ጎዳናዎች ላይ የሚታየው ጭጋግ በፖለቲካው ዓለምም ተጋርዶ ነበር። በወቅቱ የታወቀው እንግሊዛዊ ጋዜጠኛና ዲፕሎማት ኦገስት ዋይልድ (Augustus B. Wylde)፣ ከለንደን ወደ ቀይ ባሕር ዳርቻ የሚወስደውን መርከብ ሲሳፈር፣ ወደፊት የሚጠብቀው ታሪክ የዓለምን ካርታ እንደሚቀይር አልተገነዘበም ነበር።

 

​ዋይልድ ተራ መንገደኛ አልነበረም። ቀደም ሲል በምሥራቅ አፍሪካና በሱዳን በኩል በነበረው የዲፕሎማሲ እንቅስቃሴ ውስጥ እጁ የነበረበት፣ የቀይ ባሕርን ፖለቲካና የአቢሲኒያን ምድር እንደ እጁ መዳፍ የሚያውቅ አርቆ አሳቢ ነበር። የብሪታንያ መንግሥት "በጣሊያንና በኢትዮጵያ መካከል የሚነሳው እሳት ወዴት ያመራል?" የሚለውን ምስጢር እንዲሰልልና ዘገባ እንዲያቀርብ በስውር ዓይኑን ወደ እርሱ ጥሎ ነበር።

 

​ከለንደን ተነስቶ በሱዌዝ ካናል በኩል በማለፍ፣ ቀይ ባሕርን አቋርጦ ምጽዋ ደረሰ። በወቅቱ ምጽዋ በጣሊያኖች እጅ ብትሆንም፣ ዋይልድ ግን ወደ መረብ ወንዝ ተሻግሮ የንጉሠ ነገሥቱን ግርማ ለማየት ቆርጦ ተነሳ። በአህያና በበቅሎ ጀርባ ተጭኖ፣ አስቸጋሪዎቹን የሰሜን ተራሮች እያቋረጠ፣ በኤርትራ በኩል አድርጎ ወደ ትግራይ ምድር ዘለቀ።

 

​ወደ መቀሌ ሲቃረብ፣ በየመንገዱ የሚያያቸው ነገሮች ሁሉ ያስገርሙት ነበር። "እነዚህ ሰዎች እንዴት በጎራዴና በናስ ጠመንጃ ታላቋን አውሮፓዊት ሀገር ይጋፈጣሉ?" የሚለው ጥያቄ በአዕምሮው ይመላለሳል። ነገር ግን መቀሌ ሲደርስ ያየው ትዕይንት ከጠበቀው በላይ ነበር። የአፄ ምኒልክ ሰራዊት ልጇን እንደ ምትጠብቅ አራስ ነብር ጠላቱ ላይ ዘሎ ሊከመር አድብቷል፣ ማር እንዳየ የንብ በመንጋ ተሞ መቀሌን ከብቧታል።

 

​ዋይልድ በራሱ ዓይን የተመለከተው ትልቁ ምስጢር ግን በመድፍ የሚገጥመው ጀግናን ብቻ አልነበረም፤ በመጋረጃ ጀርባ ሆና የጠላትን ጉሮሮ የምትዘጋውን ታላቋን እቴጌ ነበር። 

 

ከለንደን የተነሳው መንገደኛ፣ ዛሬ በታሪክ መዝገብ ውስጥ "የእቴጌ ጣይቱ ብልሃት ምስክር" ሆኖ እንዲቀር ያደረገው ያ አድካሚና ምስጢራዊ ጉዞው ነበር። የለንደኑ ጋዜጠኛ ማስታወሻ ደብተሩን አውጥቶ፣ በታሪክ የማይረሳውን ያንን "የጥሙን ዘበኝነት" ገድል ሊመዘግብ ብዕሩን አሾለ።

 

​ጥር 1888 ዓ.ም.። የመቀሌ ሰማይ በባሩድ ጭስና በወፍራም አቧራ ተውጧል። በመቀሌው የመድፍ ምሽግ ውስጥ የተሸሸገው የሜጀር ጋሊያኖ ጦር፣ አፉን እንደከፈተ ዘንዶ ከምሽጉ አናት ላይ እሳት ይተፋል። ከታች ደግሞ፣ እንደ ጥቁር አንበሳ የሚቆጡት የኢትዮጵያ ጀግኖች ምሽጉን ሰብረው ለመግባት ደረታቸውን ለጥይት ሰጥተው እየፎከሩ ይወረወራሉ። ጦርነቱ ተፋፍሟል። ደም እዚህም እዚያም ይፈሳል።

 

​ኦገስት ዋይልድ፣ ያ እንግሊዛዊ ጋዜጠኛና የታሪክ ምስክር፣ በሩቅ ሆኖ ይህንን አስፈሪ ትዕይንት በትዝብት ይመለከታል። "ጣሊያኖች ምሽጋቸው ጠንካራ ነው፣ ስንቃቸውም ሞልቷል፤ ምኒልክ እንዴት ሊያሸንፋቸው ይችላል?" ሲል ለራሱ ይጠይቃል። ነገር ግን በዚያ የጦር ግርግር ውስጥ፣ ከንጉሠ ነገሥቱ ድንኳን ጀርባ አንድ ታላቅና ረቂቅ ስልት እየተሸመነ እንደነበር ዋይልድ ገና አልተረዳም ነበር።

 

በመቀሌ አምባ ላይ ነፋሱ ሲያፏጭ፣ የቅዝቃዜው ቅሪት ብርድ አጥንት ውስጥ ይገባል። ሜጀር ጋሊያኖ ከምሽጉ መስኮት በኩል ወደ ውጭ ሲመለከት፣ የሚታየው ትዕይንት እንደ ተራራ ተቆልሎ የተደቀነበትን የኢትዮጵያን ሠራዊት ብቻ አልነበረም፤ ይልቁንም የሕይወትና የሞቱ መጋጠሚያ የሆነችውን የ"ዶጎዓ" የውኃ ምንጭን እንጂ። 

 

በዚያች ቅጽበት፣ በኢትዮጵያ በኩል ያለው የጦር ምክር ቤት በውጥረትና በክርክር ታውኳል። በሚያፏጭ የጥይት ድምጽ መሀል ሆነው በንጉሡ ድንኳን ውስጥ ምክር እንደ ጥጥ ይፈተላል፣ ይዳወራል፣ ይቋጫል። ምሽጉን ካልሰበርነው ጣሊያን አይወጣም!" የሚሉ ራስ መኮንንና ሌሎች መኳንንት ድምፆች በንጉሠ ነገሥቱ ድንኳን ውስጥ አስተጋቡ። አፄ ምኒልክ ግን የወታደሮቻቸውን መስዋዕትነት የሚቀንሱበትን ሌላ ዘዴ ለመፈለግ በአዕምሯቸው ውስጥ ይጎነጉናሉ። በዚህ መካከል፣ እንደ ማለዳ ፀሐይ ፊታቸው የፈካው፣ ድምፃቸው ግን እንደ ነጎድጓድ የሚሰማው እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብቅ አሉ።

 

​" አፄ ምኒልክ ፊታቸውን ወደ እቴጌ ጣይቱ አዞሩ። እቴጌ ግን ዝምታን መርጠው ነበር—ያ ዝምታ ግን በውስጡ የጥፋት መብረቅን ያዘለ የጸጥታ ማዕበል ነበረ።

 

"እስከ መቼ ነው ልጆቻችንን ለመድፍ እያገበርን የምንቀጥለው?" አሉ። ቃናቸው ቁርጠኝነት የተሞላበት ነበር። "እነዚያ ሰዎች በምሽግ ተደብቀው የሚተኩሱት በልተው ጠጥተው ነው። ጦርነት በደም ብቻ አይለካም" አሉ። ድምፃቸው በድንኳኑ ውስጥ እንደ ወርቅ ደወል ተሰማ። 

 

"ጠላትህ የሚተነፍስበትን አየር፣ የሚቀዳበትን ውኃ፣ የሚረግጥበትን መሬት ካጠርክበት፤ አንተ ሳትንቀሳቀስ እርሱ ተንበርክኮ ወደ አንተ ይመጣል። ሆዳቸውንና ጉሮሯቸውን ከያዝነው፣ እግራቸው ሳይንቀሳቀስ እጃቸውን ይሰጣሉ።" እቴጌ ጣይቱ ይህንን ሲናገሩ፣ በዓለም የታሪክ መዝገብ ውስጥ ከነበሩት ታላላቅ ወታደራዊ ጠቢባን ጋር በአንድነት የሚቆም ታላቅ "የማነቆ" (The Art of Choking) ስልት እየቀረጹ እንደ ነበር ማንም አላወቀም። ይህ ስልት በዘመናዊው ወታደራዊ ሳይንስ "Strategic Asphyxiation" እንደሚባለው ሁሉ፣ ጠላትን በጉልበት ሳይሆን በሀብት እጥረት ማዳከም ነበር።

 

እቴጌ ጣይቱ በወታደራዊ ካርታው ላይ ሳይሆን፣ በዓይናቸው የምድር አቀማመጡን መርምረዋል። ከምሽጉ ጥቂት ርቆ የሚገኘውን የ"ዶጎዓ" የውኃ ምንጭ ተመለከቱ። "ይህች የውኃ ምንጭ ለጠላት ሕይወቱ ናት፤ እሷን ከያዝናት ግን ሞቱ ናት" በማለት ዝም አሉ። ንጉሡን ጨምሮ ሁሉም የጦር አለቆች ሀሳቡን በደስታ ሳያለምጡት ዋጡት።

 

የፈረንሳዩ ንጉሥ ናፖሊዮን ቦናፓርት የጦር ሜዳውን መልከዓ-ምድር ለጥቅሙ በማዋል ይታወቃል። እቴጌ ጣይቱ የመቀሌን ምሽግ አቀማመጥ ተመልክተው፣ የጠላት ደካማ ጎን (The Achilles' Heel) ምሽጉ ሳይሆን ከምሽጉ ውጭ ያለው የውኃ ምንጭ መሆኑን ለዩ።

ይህ ለስትራቴጂስቶች የሚሰጠው ትምህርት፣ በትልልቅ ቀውሶች ውስጥ ትኩረትን በትልቁ ችግር ላይ ብቻ ከማድረግ ይልቅ፣ ችግሩን በሕይወት የሚያቆየውን "ትንሽ የደም ስር" ፈልጎ መቁረጥ ውጤታማ መሆኑን ነው።

 

ወዲያው የእቴጌ ትዕዛዝ ወረደ። ዋይልድ በመጽሐፉ ላይ እንደዘገበው፣ እቴጌ ጣይቱ ራሳቸው ወደ ግንባር በመጠጋት፣ ሰራዊታቸው ምንጩን እንዲከብብ አዘዙ። በሺዎች የሚቆጠሩ የኢትዮጵያ ጀግኖች፣ በጨለማ ሽፋን፣ በደረት እየተሳቡና በድንጋዮች መካከል እየተደበቁ የውኃውን ምንጭ እንደ ሰንሰለት ከበቡት። የኢትዮጵያ ጀግኖች የጥይት እሩምታ እየወረደባቸው፣ በደረት እየተሳቡ ምንጩን ተቆጣጠሩት። ከዚያች ደቂቃ ጀምሮ፣ በመቀሌ ምሽግ ውስጥ ላለው የጣሊያን ወታደር ሰዓቱ መቆጠር ጀመረ።

 

ኦገስት ዋይልድ በሩቅ ሆኖ እንደሚመለከተው፣ ያ የከበባ መስመር ከድንጋይ ግንብ ይልቅ የጠበቀ ነበር። ጣሊያኖች የመጀመሪያውን ቀን በጥም ሲያሳልፉ፣ የኢትዮጵያ ሰራዊት ግን ከምንጩ ዳር እየጠጡና እየታጠቡ በፌሽታ ይታዩ ነበር። ይህ በጋሊያኖ ወታደሮች አዕምሮ ውስጥ የተከለው ስብራት፣ ከሺህ መድፍ ጥይት በላይ የሚያቆስል "የስነ-ልቦና ጦርነት" ነበር።

 

የመጀመሪያው ቀን አለፈ። ሁለተኛውም ተከተለ። በምሽጉ ውስጥ ያለው ሙቀትና የባሩድ ሽታ ጉሮሮን ያደርቃል። ጣሊያኖቹ ውኃ ለመቅዳት በሞከሩ ቁጥር፣ በእቴጌ ጣይቱ የታዘዙት ተኳሾች "አትንኩት!" በሚል ጥይት ይመልሷቸዋል ። ዋይልድ እንደሚለው፣ "ከጣሊያን መድፍ ይልቅ፣ የኢትዮጵያውያን የውኃ ከበባ ይበረታ ነበር።"

 

​አምስተኛው ቀን ሲመጣ፣ በምሽጉ ውስጥ የጭንቅ ድምፅ መሰማት ጀመረ። በመቀሌ ምሽግ ውስጥ የሞት ጥላ አረፈ። ጣሊያኖች ጥማቸው ሲበረታ፣ ስልጣኔያቸውን ረስተው የራሳቸውን ሽንትና ለመድፍ ማቀዝቀዣነት የሚውል ዘይት የተቀላቀለበት ውኃ ለመጠጣት ተገደዱ። ሜጀር ጋሊያኖ በመስኮት በኩል ወደ ምንጩ ይመለከታል። ምንጩ በኢትዮጵያውያን ጦር ተከቧል። 

 

በአንጻሩ ደግሞ፣ እቴጌ ጣይቱ ከድንኳናቸው ሆነው ወደ ምሽጉ ይመለከቱ ነበር። በዓለም ታሪክ ውስጥ ጁሊየስ ቄሳር በአሌሲያ እንዳደረገው ሁሉ፣ እርሳቸውም ጠላትን በአራት ማዕዘን ከበው "መውጫ የሌለው እስር ቤት" ፈጠሩበት። ነገር ግን የእቴጌ ልዩነቱ፣ ይህንን ያደረጉት እንደ ወታደራዊ አዛዥ ብቻ ሳይሆን፣ እንደ አንዲት አርቆ አሳቢ እናት፣ የራሳቸውን ወታደሮች ደም ሳይፈስ ድሉን ለመጨበጥ በመመኘታቸው ነበር።

 

አሥረኛው ቀን ሲደገም፣ የጣሊያን ወታደሮች ዝለው ወደቁ። ምላሳቸው አበጠ፣ ዓይናቸው ደፈረሰ። ዋይልድ ይህንን ሲገልጽ "ወታደራዊ ጥበብ ከመሣሪያ ብዛት በላይ መሆኑን እቴጌ ጣይቱ አረጋገጡ" ይላል። ጣሊያኖች በጦር ሜዳ ጀግኖች ቢሆኑም፣ በጥም ፊት ግን ምንም ነበሩ።

 

በዓለም ታሪክ ታላቁ የካርቴጅ የጦር መሪ ሃኒባል ባርካ የሮማን ሰራዊት ስንቅና ግንኙነት በመቁረጥ ይታወቃል። እቴጌ ጣይቱም በመቀሌ ያደረጉት ይህንኑ ነው። ጣሊያኖች ዘመናዊ መድፍና ጠመንጃ ቢኖራቸውም፣ ያለ ውኃ ግን ያ መሣሪያ የብረት ክምር ብቻ መሆኑን እቴጌ ተረድተዋል።

ይህ ስልት በዘመናዊው ዓለም "ኢኮኖሚያዊ ማዕቀብ" (Economic Sanctions) ወይም የሃብት ምንጭን በመቆጣጠር ጠላትን የማንበርከክ ስልት ቀዳሚ ምሳሌ መሆኑን እቴጌይቱ ገብቷቸዋል።

 

በመጨረሻም፣ ጥር 13 ቀን 1888 ዓ.ም.። ፀሐይዋ እያቃጠለች ወጣች። ሜጀር ጋሊያኖ ከእንግዲህ መቋቋም እንደማይችል አወቀ። ጋሊያኖ ጦሩ በውኃ ጥም እያለቀ መሆኑን ሲረዳ፣ ለሜጀር ቶማሶ ሳልሳ በላከው መልእክት የሁኔታውን አስከፊነት እንዲህ ሲል ገልጾ ነበር፦

​"ወታደሮቼ የራሳቸውን ሽንትና የመድፍ ማቀዝቀዣ ዘይት ለመጠጣት ተገደዋል..."

 

ያ ታላቅ የጦር መሣሪያ የታጠቀው አውሮፓዊ ጦር፣ ለአንዲት ሴት ብልሃትና ለአንድ ምንጭ ውኃ ተሸነፈ። ከምሽጉ አናት ላይ ነጭ ጨርቅ ተውለበለበ። ዓለም በአድናቆት ደነገጠ። የኢትዮጵያ ሰራዊት "እልል!" አለ። ያ በኃይል ያልተሰበረው ድንጋይ፣ በእቴጌ ጣይቱ ብልሃትና በጥም አለሳላሽነት ተሸነፈ።

 

"የእቴጌ ጣይቱ "የማነቆ" ስልት፣ ከጥንታዊው የሃኒባል ባርካ ብልሃት ተነስቶ እስከ ዘመናዊው የባሕርና የአየር ማዕቀብ ድረስ የሚዘልቅ ወታደራዊ ትምህርት ሆኖ ተመዘገበ። መቀሌ ላይ የተቆረጠው ውኃ፣ አድዋ ላይ ለሚፈሰው የድል ማር ጎርፍ ምንጭ ሆነ። ያች የዶጎዓ ምንጭም፣ የታሪክ ጸሐፊው ኦገስት ዋይልድ እንዳለው፣ "የኢትዮጵያዊቷ እቴጌ የብልሃት አክሊል" ሆና እስከ ዘላለሙ ቀረች።

 

ኦገስት ዋይልድ በመጽሐፉ ማጠቃለያ ላይ እንዲህ ሲል ጻፈ፦ "ይህ ድል የአንድ ሴት ብልሃትና የአንድ ሕዝብ ጽናት ውጤት ነው። ምኒልክ ሰብዓዊነትን በተሞላበት መንገድ ጠላቶቹን እንዲወጡ ቢፈቅድላቸውም፣ የድሉ መሐንዲስ ግን የውኃውን ምንጭ የቆረጡት እቴጌ ጣይቱ ናቸው።"

 

አፄ ምኒልክም በታላቅ ሰብዓዊነት ጋሊያኖና ጦሩ መሣሪያቸውን ይዘው በሰላም እንዲወጡና ወደ ጄኔራል ባራቲዬሪ ጦር እንዲቀላቀሉ ፈቀዱላቸው። ይህ የምኒልክ ውሳኔ በወቅቱ "የጥቁር ሰው ርኅራኄ" ተብሎ በአውሮፓ ጋዜጦች ተደንቋል።

 

የሚገርመው ታሪክ፣ ጋሊያኖ በመቀሌ በምኒልክ ምሕረት ተለቆ ከወጣ በኋላ፣ ከአንድ ወር በኋላ በነበረው የአድዋ ጦርነት ላይ በድጋሚ ተሳትፏል። ሆኖም በዚህኛው ግንባር ላይ ዕድል አልቀናውም፤ የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም በአድዋ ተራሮች ላይ ከነጦሩ ተደመሰሰና ነፍሱ ወደ ሰማይ ሥጋው ወደ አድዋ አፈር ተቀየረ።

 

እቴጌ ጣይቱ በመቀሌ ያሳዩት ስልት፣ የቻይናው ታላቅ የጦር ጠቢብ ሱን ዙ (Sun Tzu) "ታላቁ ድል ያለ ጦርነት ጠላትን ማስገዛት ነው" (Winning without fighting) ከሚለው መርህ ጋር ፍጹም የተጣጣመ ነው። ወታደራዊ ጥበብ ማለት ጠላትን በደም ጎርፍ ማጠብ ብቻ ሳይሆን፣ ጠላት የመዋጋት ፍላጎቱ እንዲደርቅና ለሽንፈት ራሱን እንዲያመቻች ማድረግ ነው። 

 

ይህ ታሪክ በመቀሌ አምባ ላይ በደም ጎርፍ ሳይሆን በውኃ ጥም የተጻፈ የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። የ"ዶጎዓ" ምንጭ ዛሬም ድረስ ታወራለች፤ እቴጌ ጣይቱ በዚያች ምንጭ አቅራቢያ የጣሊያንን ትዕቢት እንዴት አድርቀው እንደጣሉት ለትውልድ ትመሰክራለች።"